ประจำเดือนมาช้าทั้งที่ไม่ได้ตั้งครรภ์ เกิดจากอะไรบ้างและเมื่อไหร่ควรตรวจ

ประจำเดือนมาช้าทั้งที่คิดว่าไม่ได้ตั้งครรภ์อาจไม่ได้หมายความว่ามีโรคร้ายเสมอไป เพราะรอบเดือนถูกควบคุมด้วยความสัมพันธ์ของสมอง ต่อมใต้สมอง รังไข่ และฮอร์โมน หากมีความเครียด น้ำหนักเปลี่ยน ออกกำลังกายหนัก หรือมีภาวะไข่ไม่ตก รอบเดือนก็อาจเลื่อนหรือขาดได้ อย่างไรก็ตาม หากมีเพศสัมพันธ์ การตรวจการตั้งครรภ์ยังเป็นขั้นตอนแรกที่ควรทำ แม้จะไม่มีอาการอื่นร่วมก็ตาม

ประจำเดือนมาช้าแค่ไหนจึงถือว่าผิดปกติ

รอบเดือนโดยทั่วไปอยู่ในช่วงประมาณ 21–35 วัน และประจำเดือนมักอยู่นานประมาณ 3–5 วัน โดยบางแหล่งระบุว่าไม่ควรเกิน 7 วัน ดังนั้นการคลาดเคลื่อนเพียงไม่กี่วันอาจเกิดขึ้นได้จากความแปรผันของรอบเดือน แต่ถ้ารอบเดือนยาวกว่า 35 วันบ่อย ๆ สั้นกว่า 21 วัน เลือดออกมากหรือน้อยผิดไปจากเดิม หรือขาดหายไปนานควรถือว่าเป็น ประจำเดือนมาไม่ปกติ และหาสาเหตุ

คำว่า “ภาวะขาดประจำเดือนทุติยภูมิ” ใช้กับผู้ที่เคยมีประจำเดือนมาก่อนแล้วขาดติดต่อกันอย่างน้อย 6 เดือน หรือ 3 รอบเดือนตามรอบเดิม ไม่จำเป็นต้องรอให้ถึงเกณฑ์นี้เสมอไป หากมีอาการผิดปกติร่วม หรือกังวลเรื่องการตั้งครรภ์ก็ควรตรวจและปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ก่อน

สาเหตุที่ประจำเดือนมาช้า ทั้งที่ตรวจแล้วไม่ตั้งครรภ์

ผลตรวจการตั้งครรภ์เป็นลบช่วยลดความเป็นไปได้ แต่ไม่ได้บอกสาเหตุอื่นทั้งหมด กลไกสำคัญคือบางช่วงร่างกายอาจตกไข่ช้าหรือไม่ตกไข่ ทำให้ฮอร์โมนที่ทำให้เยื่อบุโพรงมดลูกหลุดลอกเปลี่ยนไป ประจำเดือนจึงเลื่อนหรือไม่มา

ความเครียด พักผ่อนไม่พอ หรือออกกำลังกายหนัก

ความเครียด การอดอาหาร การออกกำลังกายหนักเกินไป และการพักผ่อนไม่เพียงพออาจรบกวนการทำงานของระบบฮอร์โมนที่ควบคุมการตกไข่ โดยเฉพาะเมื่อเกิดพร้อมกันหลายอย่าง ลองทบทวนช่วงก่อนที่เมนส์มาช้าว่ามีงานหนัก นอนน้อย ฝึกซ้อมเพิ่มขึ้น หรือรับประทานอาหารน้อยลงหรือไม่

น้ำหนักเพิ่มหรือลดมากในช่วงสั้น ๆ

น้ำหนักตัวที่เปลี่ยนมากอาจสัมพันธ์กับการทำงานของฮอร์โมนและการตกไข่ ผู้ที่น้ำหนักน้อยมากอาจมีไขมันไม่เพียงพอต่อการสร้างฮอร์โมนบางส่วน ขณะที่น้ำหนักมากอาจสัมพันธ์กับระดับเอสโตรเจนและการตกไข่ที่ไม่สม่ำเสมอ ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่การเร่งลดหรือเพิ่มน้ำหนักเอง แต่ควรดูว่าการเปลี่ยนแปลงเกิดจากอะไรและค่อย ๆ ปรับพฤติกรรมอย่างเหมาะสม

ภาวะถุงน้ำรังไข่หลายใบ หรือ PCOS

PCOS เป็นความผิดปกติของระบบต่อมไร้ท่อและฮอร์โมนที่เกี่ยวข้องกับรังไข่อาจทำให้ตกไข่ไม่สม่ำเสมอและประจำเดือนมาไม่ตรง อาการที่ทำให้นึกถึงภาวะนี้มากขึ้นได้แก่ ประจำเดือนมาห่างซ้ำ ๆ หน้ามัน สิวขึ้นง่าย หรือมีขนดกกว่าปกติ แต่มีอาการเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าจะเป็น PCOS แน่นอน แพทย์ต้องประเมินประวัติ อาการ และการตรวจที่เหมาะสม

ให้นมบุตร วัยเปลี่ยนผ่าน หรือการทำงานของรังไข่ลดลง

การให้นมบุตรอาจทำให้ประจำเดือนกลับมาไม่สม่ำเสมอ ส่วนผู้ที่เข้าใกล้วัยทองอาจมีการตกไข่ไม่สม่ำเสมอจากระดับฮอร์โมนที่ลดลง โดยข้อมูลทางการแพทย์ระบุว่าวัยหมดประจำเดือนมักเกิดขึ้นในช่วงอายุ 45–55 ปี แต่ช่วงเวลาของแต่ละคนแตกต่างกัน หากอายุน้อยและประจำเดือนหยุดไปนาน หรือมีอาการร้อนวูบวาบผิดปกติควรตรวจหาสาเหตุแทนการสรุปว่าเป็นวัยทอง

ยาคุมกำเนิดและยาบางชนิด

ยาคุมกำเนิดบางรูปแบบอาจทำให้เลือดประจำเดือนมาน้อยลงหรือขาดได้ นอกจากนี้ยาบางชนิด เช่น ยารักษาทางจิตเวช ยาต้านซึมเศร้า ยารักษาความดันโลหิตสูง และยาที่ใช้ในการรักษามะเร็งอาจเกี่ยวข้องกับประจำเดือนผิดปกติได้ควรแจ้งชื่อยา อาหารเสริม และวิธีใช้ทั้งหมดแก่แพทย์ และไม่ควรหยุดยาที่แพทย์สั่งเอง

ความผิดปกติของต่อมใต้สมองหรือฮอร์โมนโปรแลคติน

ต่อมใต้สมองมีบทบาทในการควบคุมฮอร์โมนที่เกี่ยวข้องกับการตกไข่ หากมีความผิดปกติอาจทำให้ประจำเดือนขาดร่วมกับมีน้ำนมไหลทั้งที่ไม่ได้ให้นมบุตร อาการปวดศีรษะหรือการมองเห็นผิดปกติร่วมด้วยยิ่งควรพบแพทย์ เพราะอาจต้องตรวจเลือดและประเมินต่อมใต้สมองตามอาการ

ปัญหาที่รังไข่ มดลูก หรือระบบสืบพันธุ์

สาเหตุอื่นอาจเกี่ยวข้องกับรังไข่เสื่อมก่อนวัย เนื้องอก การติดเชื้อในมดลูก หรือพังผืดในโพรงมดลูก สาเหตุเหล่านี้แยกจากอาการอย่างเดียวได้ยาก จึงไม่ควรซื้อฮอร์โมนหรือยากระตุ้นให้มีประจำเดือนรับประทานเอง

เมื่อไหร่ควรตรวจการตั้งครรภ์

ถ้ามีเพศสัมพันธ์ที่อาจทำให้ตั้งครรภ์ และประจำเดือนเลยกำหนดแล้วควรตรวจด้วยชุดตรวจการตั้งครรภ์ตามขั้นตอนและช่วงเวลาที่ระบุบนฉลาก แม้จะคุมกำเนิดหรือไม่มีอาการคลื่นไส้ก็ตาม เพราะอาการไม่ใช่เครื่องยืนยันผล หากตรวจเร็วมาก ผลอาจยังไม่พบการตั้งครรภ์ได้

1. ตรวจเมื่อประจำเดือนเลยกำหนด: ใช้ชุดตรวจตามคู่มืออย่างเคร่งครัด ตรวจวันหมดอายุ และอ่านผลในช่วงเวลาที่กำหนด ไม่อ่านผลหลังเวลานานเกินไป
2. ถ้าผลเป็นลบแต่ประจำเดือนยังไม่มา: อย่ารีบสรุปว่าไม่ตั้งครรภ์ ให้ตรวจซ้ำตามช่วงเวลาที่ชุดตรวจแนะนำ หรือไปพบแพทย์เพื่อพิจารณาการตรวจที่เหมาะสม
3. ถ้าผลเป็นบวกหรือไม่แน่ใจ: ควรติดต่อสถานพยาบาลเพื่อยืนยันและรับคำแนะนำต่อ โดยเฉพาะถ้ามีเลือดออกหรือปวดท้องร่วมด้วย

หากไม่มีเพศสัมพันธ์ตั้งแต่ประจำเดือนครั้งล่าสุด โอกาสตั้งครรภ์จะต่ำมาก แต่ประจำเดือนมาช้าหรือประจำเดือนไม่มาก็ยังควรติดตามสาเหตุอื่นเมื่อเกิดซ้ำหรือขาดนาน

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์ ไม่ควรรอดูเอง

ควรนัดพบสูตินรีแพทย์หรือแพทย์ หากประจำเดือนขาดติดต่อกัน 3 รอบหรือประมาณ 6 เดือนมีรอบเดือนผิดปกติซ้ำ ๆ หรือประจำเดือนเปลี่ยนไปมากจากเดิม แม้ผลตรวจการตั้งครรภ์จะเป็นลบ แพทย์อาจสอบถามวันแรกของประจำเดือนครั้งล่าสุด การคุมกำเนิด น้ำหนัก การออกกำลังกาย ยาที่ใช้ และอาการร่วม ก่อนพิจารณาตรวจเลือดหรือการตรวจอื่นตามความจำเป็น

• มีน้ำนมไหลทั้งที่ไม่ได้ให้นมบุตร
• มีสิวมากขึ้น ขนดก หรือมีน้ำหนักเปลี่ยนชัดเจนร่วมกับประจำเดือนมาห่าง
• มีอาการร้อนวูบวาบ หรือสงสัยการทำงานของรังไข่ลดลงเร็วกว่าปกติ
• มีปวดศีรษะ การมองเห็นเปลี่ยนไป หรืออาการทางฮอร์โมนอื่นที่ไม่เคยเป็น

หากมีปวดท้องน้อยรุนแรง หน้ามืดเป็นลม เลือดออกทางช่องคลอดมากผิดปกติ หรือผลตรวจการตั้งครรภ์เป็นบวกแล้วมีอาการปวดหรือเลือดออกควรไปโรงพยาบาลโดยเร็ว ไม่ควรรอให้ประจำเดือนมาเอง

ระหว่างรอตรวจควรทำอะไรบ้าง

1. จดวันที่ประจำเดือนมา วันแรกของเลือดออก ระยะเวลาที่มีเลือด และความเปลี่ยนแปลงจากรอบก่อน
2. ทบทวนความเครียด การนอน น้ำหนัก การออกกำลังกาย การให้นมบุตร ยาคุมกำเนิด และยาทุกชนิดในช่วงที่ผ่านมา
3. รับประทานอาหารให้ครบถ้วน พักผ่อนให้เพียงพอ และหลีกเลี่ยงการอดอาหารหรือออกกำลังกายหักโหม
4. ไม่ซื้อยาฮอร์โมนหรือยาขับประจำเดือนมาใช้เอง เพราะการทำให้มีเลือดออกไม่ได้แปลว่าแก้สาเหตุแล้ว

ดังนั้นคำตอบของคำถามว่า “ประจำเดือนมาช้าแต่ไม่ได้ตั้งครรภ์ เกิดจากอะไร” ต้องดูทั้งรูปแบบรอบเดือน อาการร่วม และปัจจัยที่เปลี่ยนไปในช่วงนั้น หากมีโอกาสตั้งครรภ์ให้ตรวจเป็นขั้นแรก หากผลลบแล้วประจำเดือนยังไม่มา หรือมีสัญญาณเตือนควรพบแพทย์เพื่อแยกสาเหตุจากฮอร์โมน PCOS ต่อมใต้สมอง รังไข่ มดลูก ยา หรือภาวะอื่นอย่างเป็นระบบ