หนี้ครัวเรือนคืออะไร? ระดับไหนเริ่มเสี่ยง และกระทบคนทั่วไปอย่างไร

ปัญหา หนี้ครัวเรือน เป็นประเด็นที่ถูกพูดถึงอย่างกว้างขวางในแวดวงเศรษฐกิจไทย แต่หลายคนอาจยังไม่เข้าใจความหมายและผลกระทบที่แท้จริงของมัน บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจว่าหนี้ครัวเรือนคืออะไร ตัวเลขระดับไหนที่บ่งชี้ถึงความเสี่ยง และมันส่งผลกระทบต่อชีวิตประจำวันของเราและภาพรวมของประเทศอย่างไร

ทำความเข้าใจนิยามของ “หนี้ครัวเรือน”

หนี้ครัวเรือน (Household Debt) คือ ผลรวมของหนี้สินทุกประเภทที่บุคคลในฐานะครัวเรือนได้กู้ยืมมาจากสถาบันการเงินในระบบ ซึ่งครอบคลุมตั้งแต่หนี้ระยะสั้นไปจนถึงหนี้ระยะยาว ไม่ว่าจะเป็นสินเชื่อเพื่อซื้อบ้านและที่ดิน, สินเชื่อรถยนต์, บัตรเครดิต, สินเชื่อส่วนบุคคล, ไปจนถึงสินเชื่อเพื่อประกอบอาชีพรายย่อย

หนี้เหล่านี้สามารถแบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลักๆ คือ “หนี้ดี” และ “หนี้เพื่อการบริโภค” หนี้ดีคือหนี้ที่ก่อให้เกิดรายได้หรือสร้างมูลค่าเพิ่มในอนาคต เช่น หนี้เพื่อซื้อบ้าน หรือหนี้เพื่อการศึกษาและการประกอบอาชีพ ในขณะที่หนี้เพื่อการบริโภค เช่น หนี้บัตรเครดิต หรือสินเชื่อส่วนบุคคลเพื่อซื้อสินค้าฟุ่มเฟือย อาจกลายเป็นภาระหากไม่มีการจัดการที่ดี

ระดับไหนที่เรียกว่า “เสี่ยง” สำหรับเศรษฐกิจ

ตัวชี้วัดสำคัญที่ใช้ประเมินระดับความน่ากังวลของหนี้ครัวเรือนคือ สัดส่วนหนี้ครัวเรือนต่อ GDP (Debt-to-GDP Ratio) ซึ่งเป็นการเปรียบเทียบปริมาณหนี้ทั้งหมดของภาคครัวเรือนกับขนาดของเศรษฐกิจประเทศ โดยทั่วไปแล้ว นักเศรษฐศาสตร์มองว่าหากสัดส่วนนี้สูงเกินกว่า 80% ของ GDP จะถือเป็นระดับที่ต้องจับตามองเป็นพิเศษและมีความเสี่ยงต่อเสถียรภาพทางเศรษฐกิจในระยะยาว

เหตุผลที่ระดับนี้มีความเสี่ยง เพราะมันสะท้อนว่าภาระหนี้ของประชาชนเติบโตเร็วกว่าความสามารถในการสร้างรายได้ของประเทศโดยรวม เมื่อประชาชนต้องนำรายได้ส่วนใหญ่ไปจ่ายคืนหนี้ จะทำให้มีเงินเหลือเพื่อการบริโภคและการออมน้อยลง ซึ่งจะส่งผลกระทบเป็นลูกโซ่ต่อการเติบโตของเศรษฐกิจในที่สุด สถานการณ์เช่นนี้ยังทำให้ภาคครัวเรือนเปราะบางต่อปัจจัยลบต่างๆ เช่น ภาวะเศรษฐกิจถดถอย หรือการปรับขึ้นของอัตราดอกเบี้ย ซึ่งอาจนำไปสู่ปัญหาหนี้เสีย (NPLs) ที่เพิ่มสูงขึ้นได้ การติดตาม ตัวเลขเงินเฟ้อ และทิศทางนโยบายการเงินจึงเป็นสิ่งสำคัญ

ผลกระทบของหนี้ครัวเรือนต่อคนทั่วไปและเศรษฐกิจไทย

ปัญหาหนี้ครัวเรือนที่อยู่ในระดับสูงส่งผลกระทบในวงกว้าง ทั้งในระดับบุคคลและระดับประเทศ ดังนี้

ผลกระทบต่อบุคคลและครัวเรือน

• ลดทอนกำลังซื้อ: เมื่อรายได้ส่วนใหญ่ต้องถูกจัดสรรไปเพื่อชำระคืนหนี้สิน ทำให้เงินที่เหลือสำหรับใช้จ่ายในชีวิตประจำวันลดน้อยลง ส่งผลให้คุณภาพชีวิตอาจลดลงตามไปด้วย
• ขาดความมั่นคงทางการเงิน: ภาระหนี้ที่สูงทำให้ความสามารถในการออมเพื่อเป้าหมายในอนาคต เช่น การเกษียณอายุ การศึกษาบุตร หรือการลงทุน เป็นไปได้ยากขึ้น และยังขาดเงินสำรองฉุกเฉินสำหรับเหตุการณ์ไม่คาดฝัน
• ความเครียดและปัญหาสุขภาพจิต: ความกังวลเรื่องหนี้สินเป็นแหล่งความเครียดที่สำคัญ ซึ่งอาจนำไปสู่ปัญหาสุขภาพและกระทบต่อความสัมพันธ์ในครอบครัว
• ความเสี่ยงในการผิดนัดชำระหนี้: หากประสบปัญหาทางการเงิน เช่น ตกงาน หรือมีรายจ่ายฉุกเฉิน อาจนำไปสู่การผิดนัดชำระหนี้ ซึ่งจะส่งผลเสียต่อประวัติเครดิตและโอกาสในการเข้าถึงสินเชื่อในอนาคต

ผลกระทบต่อเศรษฐกิจของประเทศ

• การเติบโตทางเศรษฐกิจชะลอตัว: เมื่อกำลังซื้อของประชาชนลดลง การบริโภคภายในประเทศซึ่งเป็นเครื่องยนต์สำคัญในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจก็จะชะลอตัวตามไปด้วย
• ความเสี่ยงต่อเสถียรภาพของสถาบันการเงิน: หากหนี้ครัวเรือนจำนวนมากกลายเป็นหนี้เสีย (NPLs) จะส่งผลกระทบโดยตรงต่อฐานะและความมั่นคงของธนาคารและสถาบันการเงินผู้ให้กู้
• ข้อจำกัดในการดำเนินนโยบายการเงิน: การที่หนี้ครัวเรือนอยู่ในระดับสูง ทำให้ธนาคารกลางมีความยากลำบากในการตัดสินใจปรับขึ้นอัตราดอกเบี้ยเพื่อควบคุมเงินเฟ้อ เพราะการขึ้นดอกเบี้ยจะยิ่งเป็นการเพิ่มภาระให้กับลูกหนี้ ซึ่งเป็นโจทย์ที่ท้าทายเหมือนที่ ธนาคารกลางญี่ปุ่น และทั่วโลกกำลังเผชิญ

แนวทางการจัดการและรับมือกับภาระหนี้

การรับมือกับปัญหาหนี้ครัวเรือนต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน ทั้งในระดับนโยบายและระดับบุคคล สำหรับคนทั่วไป การเริ่มต้นจัดการภาระหนี้ของตนเองคือสิ่งสำคัญที่สุด โดยสามารถเริ่มต้นได้ง่ายๆ เช่น การทำบัญชีรายรับ-รายจ่ายเพื่อทำความเข้าใจสถานะทางการเงินของตนเอง, การวางแผนลดค่าใช้จ่ายที่ไม่จำเป็น, และการจัดลำดับความสำคัญในการชำระหนี้

หากเริ่มรู้สึกว่าภาระหนี้หนักเกินไป การเข้าไปปรึกษากับสถาบันการเงินเจ้าหนี้เพื่อขอปรับปรุงโครงสร้างหนี้ถือเป็นทางออกที่ดี ไม่ควรปล่อยให้ปัญหาบานปลายจนกลายเป็นการผิดนัดชำระหนี้ การมีวินัยทางการเงินและใช้จ่ายอย่างรอบคอบไม่เกินตัว คือเกราะป้องกันที่ดีที่สุดจากวงจรหนี้สิน

โดยสรุป หนี้ครัวเรือนเป็นดาบสองคมที่สามารถสร้างโอกาสในการเข้าถึงคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น แต่หากมีมากเกินไปก็จะกลายเป็นความเสี่ยงร้ายแรงทั้งต่อตนเองและเศรษฐกิจโดยรวม การทำความเข้าใจและตระหนักถึงระดับความเสี่ยงจึงเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับทุกคน เพื่อสร้างความมั่นคงทางการเงินที่ยั่งยืน

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

หนี้ครัวเรือนของไทยสูงเป็นอันดับต้นๆ ของโลกจริงหรือไม่?

ใช่ ประเทศไทยมีสัดส่วนหนี้ครัวเรือนต่อ GDP อยู่ในระดับสูงเมื่อเทียบกับประเทศอื่นๆ ในภูมิภาคและในกลุ่มประเทศตลาดเกิดใหม่ ซึ่งเป็นประเด็นที่ธนาคารแห่งประเทศไทยและรัฐบาลให้ความสำคัญและพยายามออกมาตรการเพื่อดูแลอย่างต่อเนื่อง

การมีหนี้ถือเป็นเรื่องแย่เสมอไปหรือไม่?

ไม่เสมอไป หนี้ที่นำไปใช้ในการลงทุนที่สร้างมูลค่าเพิ่มในอนาคต เช่น ซื้อบ้านเพื่ออยู่อาศัย หรือกู้เพื่อการศึกษา ถือเป็น “หนี้ดี” ที่สามารถยอมรับได้ แต่หนี้เพื่อการบริโภคสินค้าฟุ่มเฟือยที่เกินความจำเป็นอาจกลายเป็น “หนี้เสีย” ที่สร้างปัญหาได้

ควรมีภาระผ่อนหนี้ต่อเดือนไม่เกินเท่าไหร่ของรายได้?

โดยทั่วไป ผู้เชี่ยวชาญทางการเงินแนะนำว่าภาระการผ่อนชำระหนี้ทั้งหมดต่อเดือน (Debt Service Ratio: DSR) ไม่ควรเกิน 40-50% ของรายได้สุทธิ เพื่อให้ยังมีเงินเหลือเพียงพอสำหรับค่าใช้จ่ายในชีวิตประจำวันและการออม

หากเริ่มผ่อนหนี้ไม่ไหวควรทำอย่างไรเป็นอันดับแรก?

อันดับแรกคือการตั้งสติและประเมินสถานการณ์การเงินของตนเองอย่างละเอียด จากนั้นให้รีบติดต่อสถาบันการเงินเจ้าหนี้เพื่อเจรจาขอปรับปรุงโครงสร้างหนี้ เช่น การขอลดค่างวด, ขยายระยะเวลาผ่อนชำระ หรือขอพักชำระหนี้ชั่วคราว การสื่อสารกับเจ้าหนี้ตั้งแต่เนิ่นๆ เป็นทางออกที่ดีที่สุด